De Vijfhoek in Deventer wordt vaak gepresenteerd als een schoolvoorbeeld van de ideale Vinex-wijk: relatief welvarend, overzichtelijk en volledig ingericht op de behoeftes van jonge gezinnen. Met een gemiddeld inkomen van 33.800 euro per inwoner positioneert de wijk zich op de vierde plaats van kapitaalkrachtigste wijken in de gemeente Deventer.

Maar, de cijfers laten een ander beeld zien dan iedereen denkt. In de praktijk blijkt de moderne wijk namelijk niet goed meer aan te sluiten op de bewoners van nu. Er wonen inmiddels onverwacht veel jongeren, terwijl de buurt nog steeds vooral is ingericht met speelplaatsen voor kleine kinderen. Dat zorgt voor wrijving: de wijk is simpelweg niet meegegroeid met de jeugd die er woont.

Veel jongeren, weinig ruimte

De cijfers laten er geen twijfel over bestaan: er wonen enorm veel jonge mensen in dit gebied. Op dit moment telt de Vijfhoek maar liefst 4.110 inwoners in de leeftijd van 0 tot 24 jaar. Dat betekent dat bijna een derde van de wijk (32,8%) uit jongeren bestaat. Ter vergelijking: in de rest van Deventer ligt dat gemiddelde met 27,05% een stuk lager. Bovendien wonen hier de meeste gezinnen van de hele stad. Met 2.410 gezinnen steekt de Vijfhoek met kop en schouders boven de andere buurten uit, waar het gemiddelde op slechts 407 gezinnen ligt.

Hoewel de wijk barst van de jeugd, is de inrichting van de omgeving erg eenzijdig gebleven. Zo zijn er in de Vijfhoek wel vijf basisscholen te vinden, die zo slim zijn verspreid dat bijna elk kind binnen 900 meter van school woont. Maar zodra de kinderen ouder worden, houdt het aanbod op: er is geen middelbare school, mbo- of hbo-instelling in de wijk te bekennen.

De buurt is ooit ontworpen als een veilige haven voor kleuters en jonge kinderen, maar nu die kinderen opgroeien tot pubers, ontstaat er een probleem. Er zijn simpelweg te weinig plekken waar jongeren zichzelf kunnen zijn of even kunnen ‘hangen’. Omdat zij voor hun opleiding de wijk uit moeten, maar ook omdat er in de wijk simpelweg geen andere middelbare voorzieningen zijn, zijn ze voor hun vrienden en vrije tijd wel aangewezen op hun eigen buurt. Hierdoor wordt het druk op de weinige centrale plekken die er zijn. Een goed voorbeeld daarvan is winkelcentrum Andriessenplein, waar alle verschillende groepen nu noodgedwongen samenkomen.

Actieve jongeren en de drang naar de straat

Als we kijken naar hoe actief de jeugd in de Vijfhoek is, lijkt er op het eerste gezicht weinig aan de hand. Sterker nog: de cijfers laten zien dat ze veel actiever zijn dan gemiddeld. Waar landelijk ongeveer 42,7% van de jongeren sport bij een vereniging, is dat in de Vijfhoek maar liefst 61,2%. Ook wat betreft uitgaan en vrijetijdsbesteding scoort de wijk hoog met bijna 78%. De vraag is echter of deze activiteiten ook echt in de wijk zelf plaatsvinden; bij gebrek aan lokale plekken blijft er een grote behoefte bestaan aan een plek waar ze gewoon informeel samen kunnen komen, zonder dat er direct een trainer of coach bij staat.

Dit gedrag is niet simpelweg ‘lastig’, maar heeft een duidelijke biologische reden. Psychologisch onderzoek, onder andere van hoogleraar Jelle Jolles, legt uit dat dit alles te maken heeft met hoe het puberbrein zich ontwikkelt. In deze fase van hun leven zijn jongeren extreem gevoelig voor prikkels, spanning en de waardering van hun vrienden. Ondertussen is het deel van de hersenen dat zorgt voor planning en het beheersen van impulsen nog volop in de groei. Eigenlijk zoals iedereen ooit heeft gepuberd: dingen uitproberen, over grenzen gaan omdat het grappig of stoer is, en soms opstandig zijn.

Wanneer deze jongeren thuis niet de ruimte hebben om hun vriendengroep te ontvangen en er in de wijk geen goede plekken voor hen zijn, zoeken ze elkaar logischerwijs op straat op. Het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) waarschuwt dat dit tot problemen kan leiden. Als jongeren het gevoel krijgen dat ze nergens in hun eigen buurt welkom zijn, ontstaat er wrijving met andere buurtbewoners. Dat is uiteindelijk schadelijk voor de sfeer en de saamhorigheid in de hele wijk. Zoals net al gezegd zoeken pubers grenzen op, en gaan ze er soms overheen. Eigenlijk dus een beetje ‘misdragen’. Dat is een natuurlijk iets, maar gaat niet goed gepaard met openbare plekken, omdat dit overlast kan geven aan buurtbewoners. Wanneer er dan wat van wordt gezegd en er wordt opstandig gereageerd (zoals ook normaal pubergedrag is) ontstaan er ongezellige situaties.

Harde maatregelen: Het samenscholingsverbod

De noodzaak om hard in te grijpen werd in 2023 pijnlijk duidelijk toen de overlastmeldingen in heel Deventer een kookpunt bereikten van ruim 600 incidenten. Door incidenten met vuurwerkoverlast en zelfs het gebruik van gelpistooltjes, zag de gemeente zich gedwongen om hard in te grijpen. Er werd een samenscholingsverbod ingesteld op en rondom het Andriessenplein. Dit is juridisch gezien een zwaar middel op basis van Artikel 2:1 van de APV Deventer. Bij een normaal groepsverbod krijgt vaak een aantal specifieke personen een waarschuwing, maar bij een samenscholingsverbod is de héle groep direct strafbaar als zij de orde verstoren.

De gevolgen van het negeren van dit verbod zijn niet mis. De politie en handhavers (BOA’s) kunnen groepen wegsturen. Wie na drie waarschuwingen nog steeds weigert te vertrekken, riskeert een boete of een officieel gebiedsverbod. In het uiterste geval kan dit zelfs leiden tot een gevangenisstraf van maximaal drie maanden. Naast dit verbod gelden er op drukke plekken in de Vijfhoek, zoals in de parken en bij het winkelcentrum, nog meer regels. Zo zijn er vuurwerkvrije zones ingesteld en mag er niet worden gebedeld.

Rust in de wijk, maar de puzzel is nog niet af

De resultaten van deze strenge aanpak zijn inmiddels terug te zien in de cijfers. Volgens de veiligheidsverslagen van burgemeester Ron König is de overlast flink afgenomen; in 2024 daalde het aantal meldingen in heel Deventer naar 520. De burgemeester geeft aan dat het tij is gekeerd, vooral dankzij de intensieve samenwerking tussen de politie, handhavers en jongerenwerkers van organisaties zoals Raster en The Mall.

Maar hoewel de rust op papier is teruggekeerd, blijft het eigenlijke probleem bestaan. Hard optreden met boetes en verboden lost het tekort aan ruimte voor de ruim 4.000 jongeren in de wijk namelijk niet op. Bovendien zorgt de natuurlijke doorstroming ervoor dat er vanuit de vele basisscholen steeds nieuwe groepen pubers bij blijven komen. In de toekomstplannen van de gemeente staat wel dat een “veilige woonomgeving” en “goede ontmoetingsplekken” belangrijk zijn, maar voorlopig is de vrede in de Vijfhoek nog wankel.

De sociale rust leunt nu vooral op streng toezicht en de beperkte vrijheid die de jongeren daardoor hebben. De grote uitdaging voor de komende jaren is dan ook duidelijk: de Vijfhoek moet niet alleen een fijne plek blijven voor de kleuters van vroeger, maar ook een leefbare wijk worden voor de pubers van nu.