De wijk De Vijfhoek in Deventer staat als een vinex-wijk. Een buurt met veel variatie in koop- en huurwoningen en gericht op jonge gezinnen. Toch zijn er bij buurtbewoners veel zorgen over de saamhorigheid binnen de wijk. Mensen gaan naar hun werk en komen nauwelijks in contact met hun buren. Heeft de rol van een vinex-wijk hier iets mee te maken?

De eerste plannen voor het bouwen van De Vijfhoek werden midden jaren 90 goedgekeurd. De wijk, die in het noordoosten van Deventer kwam te liggen, zou een onderdeel worden van een groter Nederlands plan om in de jaren 90 snel veel woningen te bouwen. Het plan VINEX werd in het leven geroepen door het toenmalige ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke ordening en Milieubeheer.

Het doel van deze vinex-wijken was om de middenklasse in de stad te houden. Toentertijd werd gedacht dat middenklassengezinnen anders naar koopwoningen buiten de stad zouden verhuizen. Met veel groen en leefruimte, moderne architectuur en veel voorzieningen probeert een vinex-wijk veel jongen gezinnen te trekken. De bevolkingscijfers van De Vijfhoek onderstrepen deze gedachte. Volgens cijfers van het CBS leven er in de wijk ruim 2400 gezinnen met kinderen, terwijl het gemiddelde in Deventer 400 per wijk is.

Toch wordt de ruimtelijke indeling van een vinex-wijk in twijfel getrokken. Onderzoeken van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) wijzen uit dat de ruimtelijke indeling van Vinex-wijken vaak een onbedoeld effect heeft: de nadruk op privacy en efficiëntie gaat ten koste van de ’toevallige ontmoeting’. In de ontwerpen van deze wijken ligt de focus sterk op de woning als een geïsoleerd eiland. Volgens hoogleraar Sociologie aan de Universiteit van Amsterdam Beate Völker concentreren ruimtelijke zorgen zich vaak op het gebrek aan zogenaamde ‘derde plekken’. Dat zijn locaties die niet thuis en niet werk zijn, zoals een buurthuis of een dorpsplein. In Vinex-wijken is de openbare ruimte vaak functioneel ingericht voor verkeer, in plaats van voor verblijf.

Is de zorg zichtbaar in De Vijfhoek?

Wanneer we kijken naar de opzet van De Vijfhoek, worden deze zorgen realistischer. De wijk is opgedeeld in verschillende ‘eilanden’ die van elkaar gescheiden zijn door hoofdwegen of stukken groen. Hoewel dit zorgt voor een rustige woonomgeving, werkt het ook een soort scheiding van de buurt in de hand. Volgens cijfers van de gemeente Deventer wordt de sociale cohesie van De Vijfhoek beloont met een 6.3. De Vijfhoek mist een centraal hart waar iedereen samenkomt. Het winkelcentrum is er wel, maar dat is gericht op snelle boodschappen en niet op sociaal contact.

Gezinsleven achter de voordeur

Het leven in een wijk als De Vijfhoek speelt zich grotendeels binnenshuis of in de afgeschermde achtertuin af. Voor jonge gezinnen, de grootste doelgroep van de wijk, is de dagindeling vaak strak geregisseerd: werk, school en sport. Cijfers uit de rapportage Sociale Cohesie en Welzijn van het CBS bevestigen dit beeld; de sociale cohesie in dit soort wijken blijft vaak beperkt tot een zeer kleine kring van directe buren, terwijl de rest van de wijk uit vreemden bestaat.

Stadssociologe Talja Blokland beschrijft dit fenomeen in haar boek ‘Urban Bonds’ als de ‘privatisering van het dagelijks leven’. Zij stelt dat de fysieke inrichting van Vinex-wijken, waarbij tuinen hermetisch zijn afgesloten met hoge schuttingen en woningen sterk op de achterzijde zijn gericht, de sociale omgang fundamenteel verandert. Volgens Blokland vervalt hierdoor het ouderwetse, informele contact over de heg of op de stoep, waardoor de drempel voor spontane ontmoetingen in de wijk aanzienlijk hoger wordt.

Hoe bouw de cohesie aantast

De architectonische keuzes in een wijk als De Vijfhoek tasten de cohesie aan door de ‘frictie’ uit de publieke ruimte te halen. De wereldberoemde architect en stedenbouwkundige Jan Gehl legt uit dat menselijke interactie ontstaat wanneer de omgeving ons dwingt tot een laag tempo. In oudere stadswijken dwingt de krappe ruimte bewoners om de straat fysiek te delen, wat bijna automatisch leidt tot meer interactie.

In Vinex-wijken is alles echter zo ruim en efficiënt opgezet dat je je buren letterlijk kunt ontwijken. Gehl wijst erop dat in dit soort wijken de auto vaak direct in de garage of op de oprit wordt geparkeerd. Hierdoor wordt de route naar de voordeur, hét cruciale moment voor een spontaan praatje, nog korter

Daarnaast heeft de bouw van de huizen invloed op hoe we ons gedragen. Onderzoek van het Ministerie van Volkshuisvesting legt uit dat als alle huizen en straten op elkaar lijken, je je sneller een ‘nummer’ voelt. Je voelt je minder verbonden met je eigen straat, waardoor het je ook minder kan schelen wat er buiten gebeurt. Je voelt je dan minder verantwoordelijk voor bijvoorbeeld het groen in de straat of het opruimen van zwerfafval, wat de sfeer in de buurt niet ten goede komt.

De weg naar een socialere wijk

Toch is het mogelijk om het tij te keren. Om de saamhorigheid in Vinex-wijken te verbeteren, adviseren experts van de TU Delft om te stoppen met het bouwen van losse ‘eilandjes’. In hun rapport laten zij zien dat de oplossing begint bij het creëren van zogenaamde ‘Shared Spaces’. Dit zijn plekken waar de auto niet langer de baas is, maar waar de voetganger voorrang krijgt. Hierdoor verandert de straat van een racebaan in een ontmoetingsplek waar buren weer veilig een praatje kunnen maken.

Daarnaast werkt het goed om bewoners zelf invloed te geven op de inrichting van kleine parkjes of pleintjes in hun straat. Wanneer mensen samen beslissen over hun omgeving, ontstaat er een gevoel van gedeeld eigendom en voelen ze zich meer verantwoordelijk voor de buurt. Volgens Platform Ontwerp NL kan de levendigheid op straat verder worden vergroot door een slim ‘plintenbeleid’. Dit houdt in dat er op strategische hoeken in de wijk, op de begane grond van woningen, ruimte wordt gemaakt voor kleine buurtwinkeltjes of koffiebarretjes.

Door de focus te verleggen van alleen maar huizen bouwen naar het ontwerpen van plekken voor ontmoeting, kan ook een wijk als De Vijfhoek veranderen. Zo transformeert een stille slaapwijk naar een levendige gemeenschap waar mensen elkaar weer echt kennen.